Monthly Archives: Marzec 2012

Uproszczony dla celów teoretycznych model społeczeństwa bezpaństwowego składa się zatem z kilku części składowych, między którymi za­chodzi zasada wzajemności w wersji pozytyw­nej i w wersji negatywnej. Wewnątrz każdej części składowej obowiązują stosunki innego ty­pu, nazwijmy je stosunkami asymetrycznymi. Życzliwość wobec członka rodziny, wobec blis­kiego krewnego nie jest obliczona na odwza­jemnienie z jego strony, ale jest podtrzymywa­na w interesie grupy jako całości. Podobnie są kalkulowane indywidualne straty. Wewnątrz grupy nie obowiązuje zasada odpłaty czy od­szkodowania i tylko greckie Erynie mogą w nadprzyrodzony sposób gnębić winnych zabój­stwa współrodowca. Na zewnątrz systemu rów­nież działają stosunki asymetryczne, tym razem oparte o emocje negatywne, jak np. to ma miej­sce w przypadku grabieży, polowania na głowy, porywania kobiet, przetargu handlowego itd.

Wedle B. Malinowskiego „reguły prawa wy­odrębniają się od reszty reguł pod tym wzglę­dem, że odczuwane są one i uważane jako zobo­wiązania jednej osoby i uprawnione roszczenia innej. Reguły te znajdują swą sankcję nie tylko w motywach natury psychicznej, ale także w określonym społecznym mechanizmie wiążącej siły, opartym (…) na wzajemnej zależności, i wy­rażającym się w równoważącym się szeregu wzajemnych usług, a także w połączeniu takich roszczeń w sploty wielostronnego stosunku”. * Wydaje się, iż poruszono tu tylko część sto­sunków prawnych zachodzących w społeczeń­stwie przedpaństwowym. Istnieją także stosunki asymetryczne zachodzące pomiędzy jednostkami w ramach grup podstawowych tego społeczeńs­twa, takich jak rodzina.

Na zewnątrz jednostki występują już jako przedstawiciele grup i jako tacy realizują zasadę symetrii wzajemnych rosz­czeń i zobowiązań. Są zatem jakby dwa typy prawa, oparte o przewagę jednej ze stron i opar­te o wzajemną równość. W pracy niniejszej omówimy przede wszyst­kim typ prawa, w którym dominują stosunki oparte o wzajemną równość. One bowiem naj­lepiej charakteryzują społeczeństwa przedpań- stwowe i tworzą ogólny ład społeczny. Typ pra­wa oparty o przewagę jednej ze stron, w miarę rozwoju struktury społeczno-politycznej, zaczy­na dominować nad całością stosunków między- grupowych i między jednostkami. Grupy uprzy­wilejowane utrwalają prawnie nierównowagę wzajemnych świadczeń, przechwytują nadwyż­kę dóbr w toku wymiany społecznej.

Pojawiają się pierwsze próby taryfy, określającej różną wartość „odszkodowania” za wyrządzone szko­dy, w zależności od pozycji społecznej sprawcy szkody i poszkodowanego. Centralizacja władzy powoduje, że „porządek publiczny” staje się dobrem naczelnym, a krzywdy i interesy jednostek i grup składowych ustępują na plan dalszy. Uka­ranie jako cel zdobywa przewagę nad wyrów­naniem wyrządzonej szkody. Ochrona ładu spo­łecznego przechodzi stopniowo do wyłącznej dy­spozycji władz centralnych i staje się ich przy­wilejem. Ograniczenie samopomocy prawnej oznacza zarazem likwidację samodzielności grup podstawowych.